Przejdź do treści Przejdź do ustawień zgody na cookies

Waga fantazji i rola „wtór-stwórcy” według J.R.R. Tolkiena

Legendarium, archaizmy, istotność przymiotnika, podział na dobro i zło – wielka literatura nie musi być neoheglowskim traktatem filozoficznym, nie musi wywoływać mdłości odcieniami szarości, nie musi być szokująca ani „brudna” od filtrów. Wielka literatura powinna wzbudzać tyle emocji, ile wzbudza w nas nasze własne życie, nasze wyobrażenia i pragnienie czynu. Właśnie taka opowieść o silnej woli, miłosierdziu, odwadze maluczkich i rycerskiej odpowiedzialności powstawała w czasach mroku II wojny światowej. Z okazji niedawnej rocznicy urodzin J.R.R. Tolkiena porozmawiajmy dziś o mitopoei, baśni i o tym, że ciągle szukając prawdy, znajdujemy nieśmiertelność.

Bardzo cieszy mnie tendencja do głębszego przeżywania dzieł Tolkiena. Stworzył on „wielką baśń o prawdach” (jak nazwał „Władcę Pierścieni” prof. Mroczkowski, polski Inkling), której dzisiaj pragniemy jeszcze bardziej niż 100 lat temu. Wszak dziś wciąż poszukujemy czegoś pięknego, przejrzystego, aby móc znaleźć w tym przygodę i mądrość. Niestety wiele razy słyszymy pogardliwe gderanie: „ale banał, odwieczna walka dobra ze złem”, „nie lubię czarno-białych postaci” itd. Jak bardzo świat namieszał nam w głowach, że nie potrafimy zeskrobać tych wieloletnich brudnych warstw i dostrzec dzieło takim, jakie powinno być. Co musi zawierać, żeby było dla nas wartościowe? Czy dzisiaj jest miejsce na arcysztukę, która powstaje w bólach, po przejściach, po zdobyciu szczytów swoich intelektualnych możliwości? Czy ciągle karmimy się opakowaniami i formami oraz wydukanymi na kolanie, niedobrze sklejonymi opowiastkami, które urodziły się w czyjejś głowie po ciężkim dniu w pracy i seansie przełączania programów w telewizji? Cofnijmy się nieco w kulturowym czasie.

CZYTAJ TAKŻE: Herbert prawdziwy

Czerpanie ze Źródła

Tolkien przeszedł trudną, wyboistą drogę do tytułu profesora i twórcy Śródziemia. Aby posadzić swoje wieczne, pisarskie drzewo musiał stracić wcześnie rodziców, trafić pod skrzydła katolickiego księdza, wziąć udział w bitwie pod Sommą, zachwycić się językiem fińskim oraz Kalevalą, a potem dostrzec przy pianinie swoją przyszłą żonę i ujrzeć oxfordzką śnieżną mgłę. Wszystkie te doświadczenia pozwoliły mu rozpocząć tkanie świata wartości, który stał się odbiciem boskiego dzieła stworzenia. Przez wiele lat, w pokorze i z pełnym perfekcjonizmem, Tolkien tworzył „Władcę Pierścieni” i „Silmarillion”. Swoje zmagania z arcydziełem zawarł w krótkim, ale niezwykle bogatym w treść opowiadaniu „Liść, dzieło Niggle’a”. Nie jest to ogromna opowieść o buncie i upadku, jak w przypadku „Silmarillionu” i historii elfów, ale prostolinijna, symboliczna etiuda o pragnieniu stworzenia czegoś z wnętrza duszy otrzymanej przez Boga. Duch Święty rozdaje dary, my możemy złożyć pokłon, pozostawiając coś z tego boskiego daru dla świata i potomnych. Obok poczucia misji pojawia się jednak strach przed zmarnowaniem czasu na „zwykłe życie”. Uleganie podszeptom Saurona, abyśmy lekceważyli obowiązki stanu w imię swego pragnienia geniuszu – to już upadek. 

Tolkien próbuje nam powiedzieć, że da się wtór-tworzyć w harmonii z Najwyższym, za jego przyzwoleniem, za jego łaskawym skinieniem.

Dlatego też bardzo zajmuje go konstrukcja opowieści. Uważał, że każda opowieść zasadza się na jakimś upadku, wywodząc ten pogląd z biblijnego „prologu do człowieczeństwa”, jakim była Księga Rodzaju i wygnanie pierwszych ludzi z Raju. 

Zamysł ten bardzo dobrze ukazuje nam historia TarCaliona – Numenorejczyka z „Silmarillionu”, który zazdrosny o długowieczność elfów i struty podszeptami Saurona, pożądając ich potęgi, ośmiela się zaatakować Aman – Nieśmiertelną Krainę. Ten moment zaczyna wielką historię Śródziemia, ludzi w Królestwie Gondoru oraz pomniejszych ras, które będą brały udział w wydarzeniach związanych z Jedynym Pierścieniem. 

Tolkien w tym mrocznym czasie, po tragedii XX wieku, jedynej nadziei upatrywał w literackiej fantazji, w uniwersalizmie baśni, którą winni czytać wszyscy – dzieci, młodzież, dorośli. W tamtym czasie powrót do źródeł wydawał się niemożliwy, anomia społeczna kierowała ludzkie gusta w rejony turpizmu, naturalizmu, reportażu i dokumentu. Nie było już miejsca na inteligentne smoki i pasterzy drzew. A jednak powstaje „Hobbit”, „Rudy Dżil”, „Władca Pierścieni” i „Silmarillion”, później Lewis pisze „Opowieści z Narnii”, a Ursula LeGuin „Ziemiomorze”. Literatura mitopoeiczna uzdrawia.

„Musimy znów spojrzeć na zieleń, od nowa zadziwić się (ale nie dać się oślepić) błękitem, żółcią i czerwienią. Winniśmy spotkać centaura i smoka, a potem, być może, jak dawni pasterze, dostrzec owce, psy i konie, a także wilki. To właśnie baśniowe opowieści pomagają nam wyzdrowieć”.

„Liść, dzieło Niggle’a” traktuje o malarzu, który nie był nikim znaczącym w swojej społeczności (skromność Tolkiena), dla którego malowanie drzewa stało się życiową misją, skarbem od Najwyższego. Tolkien próbuje nam powiedzieć, że nie jesteśmy stwórcami, ale wtór-stwórcami, bo nasze umiejętności są dane nam od Boga i to On sprawia, że możemy podziwiać kreacje z głębi naszego umysłu i naszej duszy. 

Pisarz, malarz i artysta czerpią z baśni, która już się zadziała – z biblijnego aktu stworzenia, ze świata utkanego w siedem dni, a później z cudu Zmartwychwstania – to jest pierwotne legendarium, Pierwsza Baśń, dzieło spełnione. 

My możemy z niej pobierać te doskonałe ślady i tworzyć mitologię opartą na bezbłędności świata Bożego, dodawać do niej własne intelektualne ścieżki. Teorię doskonałej opowieści Tolkiena świetnie wyraża pojęcie, które wymyślił i przedstawił w słynnym eseju „O baśniach” – „eukatastrophe” oznaczające „radość przez łzy”, cud nagłej zmiany biegu wydarzeń.

„Nabrałem przekonania, że wywiera on swój szczególny efekt dlatego, że stanowi nagły przebłysk Prawdy i cała natura człowieka, spętana materialnym łańcuchem przyczyn i skutków, łańcuchem śmierci, odczuwa nagłą ulgę, jakby wybita kończyna nagle wskoczyła na swoje miejsce. Dostrzega ona – jeśli opowieść ma na drugim planie „prawdę” literacką (o tym przeczytasz w eseju) – że tak właśnie toczą się sprawy w Wielkim Świecie, dla którego została stworzona nasza natura. Zakończyłem stwierdzeniem, że Zmartwychwstanie było najwspanialszą z możliwych „eukatastrofą” w najwspanialszej Baśni”.

Niggle z opowiadania przygotowuje się na swoją wielką, ostatnią podróż i pragnie całym sobą skupiać się wyłącznie na dokończeniu jedynego obrazu – swojego opus magnum. Dzieło się rozrasta i w końcu staje się potężne jak prawdziwe drzewo życia. Malarz jest przesadnie skrupulatny, chce wydobyć z wyobraźni najlepszy wygląd rzeczy, najdoskonalszy, najbardziej fantastyczny, inny niż wszystkie. Ciągle jednak ktoś mu w tym przeszkadza: sąsiad, który prosi o pomoc, jakiś urzędnik, a na końcu anioł w szoferskiej czapce.

Nasz bohater sam jest niedoskonały. Próbując stworzyć coś pełnego, mistrzowskiego, przelewając swoje wszystkie moce umysłowe i duchowe na płótno, miota się między ścieżkami wyobraźni i wizji twórczej a pragmatyzmem i rutyną codziennych sytuacji. Tolkien ukazuje tutaj, w jaki sposób świat traktuje pozornie nieużyteczne rzeczy, którymi są owoce umiejętności szarych ludzi. W świecie wszystko musi być ekonomicznie uzasadnione, świat nie może być stratny, powinien wciąż przeć naprzód, nie chce stać w miejscu jak góra, gniazdo i drzewo z obrazu Niggle’a

Dar i pokuta

Przytułek, do którego Niggle trafia po śmierci, to czyściec, gdzie postacie w kitlach próbują podawać naszemu bohaterowi gorzkie lekarstwa. Głosy dysputują o duszy Niggle’a – wymieniają skazy w charakterze malarza, który starał się być dobrym człowiekiem, ale słodki ciężar tworzenia, jaki na siebie wziął, musiał być w jego duszy ważniejszy niż sąsiedzkie problemy. Mimo to nigdy nikomu nie odmówił pomocy, zachowywał się jak trzeba w każdej sytuacji, nie starał się uciekać od przyziemnych spraw. Jego sensem istnienia było jednak Drzewo – dzieło, którego nie skończył przez poczucie obowiązku wobec swojej społeczności i swojego przetrwania. Właśnie z tego powodu wybaczono mu grzech zniecierpliwienia rzeczywistością.

W tym braku cierpliwości do rutyny odnajdziemy samego Tolkiena, który ukazuje nam swoje emocje podczas łączenia misji konstruowania dzieła ze zwykłym życiem. Owe zmagania znajdziemy w listach, które pisał do swego syna Christophera i do Rynera Unwina – wydawcy z firmy Allen&Unwin. Przeczytamy tam o niemocy twórczej spowodowanej chorobami swoimi i żony, o „żmudnym okresie egzaminacyjnym”, o przygotowywaniu wykładów, o ciągłych korektach. Tolkien wielokrotnie poprawiał swoje dzieła, nigdy nie był do końca zadowolony z efektu końcowego. Przykładał ogromną wagę do najdrobniejszych szczegółów jak np. zgodność faz księżyca w kolejnych rozdziałach. Niezbite dowody na perfekcjonizm Tolkiena odnajdujemy w jego listach do Rynera Unwina:

„Bardzo przepraszam, że tak zawracam Ci głowę; możesz się jednak domyślać, jak bolesne jest dla mnie, że to, co powinno być dziełem radości, zmieniło się w koszmar przez nagromadzenie tylu obowiązków i kłopotów w 1953 roku”.

Jakże tolkienowska „walka o pełnię kompozycji” podobna jest do tej z krótkiej opowieści o malarzu pragnącym dokończyć dzieło, które zaspokoi jego ludzki głód doskonałości. Niggle trafia do Raju, którym okazuje się być jego obraz. Bóg sprawił jednak, że obraz żyje i jest doskonalszy niż ten na płótnie i w wyobraźni twórcy. W swoim Raju Niggle zobaczył osobę pozornie nieinteresującą się jego dziełem – sąsiada, któremu nigdy nie odmówił pomocy. Spotkanie ze swoim natrętnym kolegą było następstwem prośby, którą wyraził, będąc jeszcze w czyśćcu. Prośbę spełniono, a Niggle udowodnił, że w jego wiecznym pragnieniu dokończenia dzieła, nie zabrakło miejsca na miłosierdzie. Spełniło się marzenie, na które nie znalazł czasu w swoim ziemskim zmaganiu. Obraz Niggle’a okazał się także doskonałym miejscem dla jego sąsiada Parisha, który swoją wiedzę o roślinach postanowił wykorzystać, pomagając Niggle’owi stworzyć obok drzewa i domu, ogród.

CZYTAJ TAKŻE: Wspomnienia Zgubionego Królestwa. Powstanie Listopadowe oczami Maurycego Mochnackiego

Warto wrócić jeszcze do Czyśćca, gdzie dwa tajemnicze Głosy, które przejawiają biegunowe charaktery – jeden surowy, drugi miłosierny – próbują racjonalizować nawzajem swoje oceny, dopowiadają, stawiają pytania. Ostatecznie w tej fascynującej dyspucie wygrywa Miłosierdzie. Strażnik Sprawiedliwości i Anioł Miłosierdzia pojmują doniosłość rozdarcia artysty, a jego niezwykłe wołanie o spotkanie kogoś, kogo tak naprawdę nigdy nie lubił, zmazuje „niecierpliwość” i „nieszczerość” pragmatyzmu. Ot doskonałość boskiego Sądu.

Tolkien pisał „Władcę Pierścieni” blisko 20 lat, „Silmarillionu” nigdy nie dokończył, nie zdążył. Dzieło jednak pozostało. Zajęli się nim potomkowie profesora, między innymi zmarły w 2020 roku Christopher Tolkien, do którego ojciec napisał w przeszłości mnóstwo listów.

Dobra analiza wymaga czasu

Takie analizy wymagają czasu i pracy. Pomóż nam je pisać.

Zapłacisz:BLIKGoogle PayVisaMastercard+ przelew

Dziękujemy za wsparcie!

Mitopoeia tolkienowska – literatura nieśmiertelna, która ujawnia ludzką tęsknotę za ostateczną prawdą, doskonałością, pełnią i niezwykłością, to wielka, oczyszczająca przygoda, ucieczka od anomii, duchowego lenistwa, znudzenia „podstawowym” światem. Odwrócenie się od zwykłości świata w stronę fantazji, pozwala później powrócić do rzeczywistości i zachwycić się jej prostotą.

Sprawne posługiwanie się wyobraźnią jest według Tolkiena domeną ludzi bystrych, widzących świat „takim, jakim nam się jawi, a więc rozpoznawaniem faktów, ale niekoniecznie uznawaniem ich władzy”. Fantazja jest logiczna, jeśli czerpie z Prawdy.

„Człowiek, Wtór-Stwórca, rozszczepiony blask:

przezeń to z bieli tryska wielość barw,

mnogość odcieni, nieskończoność złożeń

żywych postaci, pośród serc krążących.

W każdej szczelinie świata szczepić baśń

elfów i gnomów, smoczy posiew siać,

z mroku i z blasku bóstwa snuć i splatać

naszym jest prawem, które, czy użyte,

czy nadużyte, trwa zawsze, niezmiennie:

tworzyć na obraz naszego stworzenia”.

J.R.R. Tolkien „Mitopoeia”

fot: wikipedia.commons

Niezależność kosztuje

Nie mamy reklamodawców ani właściciela, który nam płaci. Ten tekst jest otwarty dla wszystkich dzięki czytelnikom, którzy dorzucają się do kolejnych.

Dziękujemy za wsparcie!

Malwina Gogulska

Publicystka zajmująca się historią literatury, szczególnie związaną z XIX wiekiem. Jej pasją jest epoka romantyzmu i niuanse konstytuowania się polskiej tożsamości w tym okresie. Interesuje się też pamiętnikarstwem, popkulturą oraz tolkienistyką.

Wszystkie teksty autora →

Dostosuj preferencje dotyczące zgody

Używamy plików cookie, aby pomóc użytkownikom w sprawnej nawigacji i wykonywaniu określonych funkcji. Szczegółowe informacje na temat wszystkich plików cookie odpowiadających poszczególnym kategoriom zgody znajdują się poniżej.

Pliki cookie sklasyfikowane jako „niezbędne” są przechowywane w przeglądarce użytkownika, ponieważ są niezbędne do włączenia podstawowych funkcji witryny.

Korzystamy również z plików cookie innych firm, które pomagają nam analizować sposób korzystania ze strony przez użytkowników, a także przechowywać preferencje użytkownika i odtwarzać osadzone multimedia zewnętrzne (YouTube, Spotify). Tego typu pliki cookie będą przechowywane w przeglądarce tylko za uprzednią zgodą użytkownika.

Można włączyć lub wyłączyć niektóre lub wszystkie te pliki cookie, ale wyłączenie niektórych z nich może wpłynąć na jakość przeglądania.

Niezbędne pliki cookie mają kluczowe znaczenie dla podstawowych funkcji witryny i witryna nie będzie działać w zamierzony sposób bez nich.Te pliki cookie nie przechowują żadnych danych umożliwiających identyfikację osoby.

Funkcjonalne pliki cookie pomagają wykonywać pewne funkcje, takie jak udostępnianie zawartości witryny na platformach mediów społecznościowych, zbieranie informacji zwrotnych i inne funkcje stron trzecich.

Analityczne pliki cookie służą do zrozumienia, w jaki sposób użytkownicy wchodzą w interakcję z witryną. Te pliki cookie pomagają dostarczać informacje o metrykach liczby odwiedzających, współczynniku odrzuceń, źródle ruchu itp.

Wydajnościowe pliki cookie służą do zrozumienia i analizy kluczowych wskaźników wydajności witryny, co pomaga zapewnić lepsze wrażenia użytkownika dla odwiedzających.

Reklamowe pliki cookie służą do dostarczania użytkownikom spersonalizowanych reklam w oparciu o strony, które odwiedzili wcześniej, oraz do analizowania skuteczności kampanii reklamowej.