Historia Chin: od cywilizacji cesarstwa do supermocarstwa XXI wieku
Historia Chin: od cywilizacji cesarstwa do supermocarstwa XXI wieku
Historia Chin to nie tylko ciąg dynastii i dat — to historia cywilizacji, która przez większość swoich dziejów uważała się za centrum świata, przeżyła stulecie upokorzenia z rąk Zachodu, a następnie w ciągu jednego pokolenia odbudowała status mocarstwa rywalizującego dziś ze Stanami Zjednoczonymi o globalne przywództwo. Zrozumienie współczesnych Chin — ich polityki, gospodarki i relacji z Polską — jest niemożliwe bez sięgnięcia do korzeni chińskiej tradycji państwowej i drogi, jaką przeszła Komunistyczna Partia Chin od 1921 roku do dziś. W tym przewodniku zebraliśmy teksty Nowego Ładu, które krok po kroku prowadzą przez najważniejsze etapy historii Chin — od starożytnego państwa konfucjańskiego, przez wiek XX i powstanie ChRL, aż po erę Xi Jinpinga i miejsce Polski w chińskiej strategii globalnej.
Chiny jako cywilizacja, nie tylko państwo
Zanim zrozumiemy historię Chin, trzeba zrozumieć fundamentalną różnicę w myśleniu: Chiny nie są państwem narodowym w europejskim rozumieniu, lecz — jak ujmuje to prof. Bogdan Góralczyk — cywilizacją ubraną w szaty państwa. To rozróżnienie tłumaczy, dlaczego chińska polityka, także ta najnowsza, tak mocno odwołuje się do tysiącleci ciągłości kulturowej.
Ta ciągłość ma swoje źródło w bardzo konkretnych tradycjach politycznych. Już za dynastii Qin (223 r. p.n.e.) Chiny miały scentralizowaną administrację państwową — niemal 2000 lat przed podobnymi rozwiązaniami w Europie. Konfucjańska tradycja polityczna Azji Wschodniej ukształtowała model państwa, w którym władza i społeczeństwo nie są sobie przeciwstawne jak w liberalizmie zachodnim, lecz utożsamione — a to dziedzictwo widać do dziś, choćby w sposobie, w jaki Komunistyczna Partia Chin traktuje niezależne ośrodki władzy, od średniowiecznych sekt religijnych po współczesnych gigantów technologicznych, jak Jack Ma i Alibaba.
Stulecie narodowego poniżenia i narodziny nowoczesnych Chin
Konfucjański model państwa przetrwał w Chinach aż do początku XX wieku, kiedy załamał się pod naporem wojen opiumowych i kolonialnej ekspansji Zachodu. Okres od pierwszej wojny opiumowej (1839) do proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku Chińczycy nazywają „stuleciem narodowego poniżenia” — to kluczowy klucz do zrozumienia współczesnej chińskiej polityki historycznej i nieufności wobec Zachodu.
Z tego upokorzenia narodowego wyrosła siła, która ostatecznie zjednoczyła kraj. Co istotne dla polskiego czytelnika przyzwyczajonego do innego skojarzenia z komunizmem: w Chinach ruch komunistyczny miał od początku charakter narodowowyzwoleńczy, a nie okupacyjny — to fundamentalna różnica względem polskiego doświadczenia historycznego, którą trzeba zrozumieć, by nie projektować własnej historii na chińską.
Era Xi Jinpinga — nowy rozdział w historii Chin
Najnowszy, wciąż piszący się rozdział historii Chin rozpoczął się w 2012 roku wraz z dojściem do władzy Xi Jinpinga. To okres odejścia od kolektywnego przywództwa epoki Deng Xiaopinga na rzecz jednoosobowych rządów, powrotu do tradycji konfucjańskiej jako źródła legitymizacji władzy oraz budowy Chin jako państwa technologicznego mocarstwa.
Czy Chiny są dziś mocarstwem? Spór o siłę Państwa Środka
Historia Chin ostatnich czterdziestu lat to historia najszybszej modernizacji gospodarczej w dziejach świata — i przedmiot ostrego sporu w polskiej debacie publicznej. Oba poniższe teksty warto czytać razem — pokazują pełne spektrum polskiej debaty o miejscu Chin we współczesnym świecie.
Chiny kontra USA — geoekonomiczna rywalizacja o nowy ład światowy
Współczesna historia Chin to w coraz większym stopniu historia rywalizacji z Stanami Zjednoczonymi o globalne przywództwo. Rywalizacja sięga korzeniami do transformacji Deng Xiaopinga z lat 70., ale przybrała pełną formę dopiero po 2018 roku wraz z wojną handlową Donalda Trumpa i jej kontynuacją za Joe Bidena.
Jednym z najbardziej widocznych pól tej rywalizacji są dziś zielone technologie.
Chiny a Polska — od Poloneza do Nowego Jedwabnego Szlaku
Historia Chin ma też swój polski wątek, mniej znany, ale sięgający głębiej niż mogłoby się wydawać — od czasów PRL-owskich umów barterowych i eksportu Poloneza do Chin, przez wspólne doświadczenie „stulecia poniżenia” i rozbiorów, po współczesną rywalizację o zyski z transportu towarów.
Najczęściej zadawane pytania o historię Chin
Od kiedy liczy się historia nowoczesnych Chin? Za symboliczny początek nowoczesnych Chin uznaje się rok 1949 i proklamowanie Chińskiej Republiki Ludowej, kończące tzw. stulecie narodowego poniżenia rozpoczęte pierwszą wojną opiumową w 1839 roku.
Czym różni się chińska tradycja polityczna od zachodniej? W tradycji konfucjańskiej państwo i społeczeństwo nie są sobie przeciwstawne jak w liberalizmie zachodnim — są utożsamione, a scentralizowana administracja państwowa powstała w Chinach niemal 2000 lat wcześniej niż w Europie.
Jaką rolę odgrywa Xi Jinping w historii Chin? Xi Jinping, u władzy od 2012 roku, zakończył erę kolektywnego przywództwa zapoczątkowaną przez Deng Xiaopinga, konsolidując władzę osobistą i stawiając na rozwój technologiczny oraz asertywną politykę zagraniczną.
Jakie znaczenie dla Polski ma współczesna historia Chin? Chiny postrzegają Polskę jako kraj o wspólnym doświadczeniu historycznym (rozbiory, „stulecie poniżenia”) oraz kluczowy punkt tranzytowy Nowego Jedwabnego Szlaku łączącego Chiny z Europą Zachodnią.