Wojna USA–Iran
Wojna USA–Iran: od zamachu stanu w 1953 roku do wojny 2026
Wojna USA–Iran nie zaczęła się 28 lutego 2026 roku, gdy Stany Zjednoczone i Izrael przeprowadziły ataki powietrzne, w których zginął najwyższy przywódca ajatollah Ali Chamenei. Konflikt Iran–USA ma korzenie w obaleniu premiera Mossadegha w 1953 roku, rewolucji islamskiej z 1979 roku i dekadach wzajemnej nieufności, a skutki wojny wykraczają daleko poza Bliski Wschód — dotykają także cen energii, bezpieczeństwa wschodniej flanki NATO i polskich interesów. W tym przewodniku zebraliśmy teksty Nowego Ładu, które krok po kroku prowadzą przez najważniejsze wątki sporu Iran–USA — od historii Islamskiej Republiki, przez przebieg i skutki wojny, spór o irańską opozycję i rolę sojuszników Teheranu w regionie, po pytanie, ile ta wojna kosztuje Polskę.
Korzenie konfliktu: od zamachu na Mossadegha do rewolucji 1979
Aby zrozumieć, dlaczego Iran i USA od dekad patrzą na siebie z wzajemną nieufnością, trzeba cofnąć się daleko przed rewolucję islamską. Kacper Kita prowadzi czytelnika od słabej, rozgrywanej przez Wielką Brytanię i Rosję Persji, przez rządy dynastii Pahlawich i spór o ropę, aż po rewolucję 1979 roku i doktrynę ajatollaha Chomeiniego — przestrzegając przy tym przed idealizowaniem ostatniego szacha. Kluczowym momentem tej historii był zamach stanu z 1953 roku, który obalił premiera Mohammeda Mossadegha po nacjonalizacji irańskiego przemysłu naftowego.
Kulisy przewrotu z 1953 roku — operacje „Boot” i „Ajax”, współpracę brytyjskiego MI6 z amerykańską CIA oraz rolę Kima Roosevelta — opisuje w rozdziale książki „Władcy pustyni” James Barr. Autor przypomina, że ujawnienie zaangażowania CIA w obalenie Mossadegha do dziś ciąży na relacjach Stanów Zjednoczonych z Iranem.
Wojna USA i Izraela z Iranem w 2026 roku
28 lutego 2026 roku USA i Izrael przeprowadziły serię ataków powietrznych na Iran, w których zginął Ali Chamenei oraz kilku innych czołowych urzędników i dowódców. Michał Nowak już kilka dni później argumentował, że sama kampania z powietrza nie złamie irańskiego systemu — wskazując na mechanizmy zastępowania zabitych liderów, irańską odpowiedź na bazy i infrastrukturę w regionie oraz wątpliwy mandat decyzji Donalda Trumpa. Krytycznie ocenił też postawę części polskich elit politycznych, które bez zastrzeżeń poparły amerykańską operację.
Wojna zakończyła się 17 czerwca podpisaniem memorandum między USA i Iranem. W kolejnej analizie Michał Nowak dowodzi, że jego treść — m.in. zniesienie blokady morskiej i sankcji, uwolnienie zamrożonych irańskich aktywów oraz zapisy dotyczące przyszłości cieśniny Ormuz — oznacza zdaniem autora pełne zwycięstwo Iranu i strategiczną porażkę Waszyngtonu.
Kto mógłby zastąpić Republikę Islamską? Spór o irańską opozycję
Wojna odnowiła pytanie, kto mógłby przejąć władzę w Iranie, gdyby obecny system upadł. Maciej Cielecki ocenia najbardziej znane środowiska opozycyjne — syna ostatniego szacha Rezę Pahlawiego oraz Organizację Mudżahedinów Ludowych (MEK) — według kryteriów niezależności, tożsamości narodowej i nowoczesności. Jego wniosek: problemem nie jest wyłącznie trwałość obecnego systemu, lecz także brak wiarygodnej siły zdolnej go zastąpić.
Sojusznicy i sąsiedzi Iranu: Liban, Irak i Arabia Saudyjska
Konflikt Iran–USA nie rozgrywa się wyłącznie w Teheranie i Waszyngtonie. Irańskie wpływy w regionie opierają się na sieci sojuszników i zależności, które opisują teksty o Hezbollahu, Iraku i rywalizacji z Arabią Saudyjską. Maciej Cielecki analizuje dwoistą tożsamość libańskiego Hezbollahu — obrońcy Libanu przed Izraelem i jednocześnie narzędzia irańskiej strategii regionalnej.
Ten sam autor pyta, czy tak zróżnicowany religijnie i etnicznie kraj jak Irak — z szyitami, sunnitami i Kurdami — może mieć wspólną tożsamość narodową, i pokazuje, jak irańskie wpływy przenikają do irackiej polityki szyickiej.
Dłuższą perspektywę daje tekst Michała Nowaka z 2021 roku o rozmowach saudyjsko-irańskich w Bagdadzie — próbie ograniczenia rywalizacji dwóch głównych graczy regionu w obliczu zmiany polityki Stanów Zjednoczonych wobec Bliskiego Wschodu.
Dawne scenariusze wojny: od 2021 roku do Sjunika
Groźba wielkiego konfliktu z Iranem wracała w debacie wielokrotnie. W tekście z 2021 roku Michał Nowak przekonywał, że w tamtym momencie atak Izraela na irańskie instalacje nuklearne jest mało prawdopodobny, wskazując na ryzyko odwetu i brak zgody Waszyngtonu na taką operację. Warto czytać go jako punkt odniesienia dla wydarzeń z 2026 roku.
Z kolei Witold Repetowicz w analizie z 2023 roku opisuje, jak spór o armeńską prowincję Sjunik, napięcia azerbejdżańsko-irańskie i współpraca Azerbejdżanu z Izraelem mogą stać się zapalnikiem szerszego konfliktu z Iranem.
Cena wojny dla Polski
Wojna z Iranem uderza także w Polskę. Damian Adamus wskazuje na skutki gospodarcze — zakłócenia w dostawach ropy i gazu oraz wzrost cen nawozów po zamknięciu cieśniny Ormuz — a także na ryzyko erozji polityki izolacji Rosji i osłabienia odstraszania na wschodniej flance NATO. Wnioskiem autora jest konieczność rozwijania własnych zdolności obronnych oraz unikania bezrefleksyjnego popierania amerykańskich działań na świecie.
Najczęściej zadawane pytania o wojnę USA–Iran
Dlaczego USA zaatakowały Iran w 2026 roku? Według analiz publikowanych w Nowym Ładzie Donald Trump i Binjamin Netanjahu zadeklarowali po rozpoczęciu uderzeń, że celem jest obalenie władz Islamskiej Republiki, a oficjalnie mówiono o powstrzymaniu irańskiego programu atomowego i rakietowego. Autorzy zwracają uwagę, że Iran nie zagrażał bezpośrednio USA, a operacja była zbieżna z interesami Izraela.
Skąd wzięła się Islamska Republika Iranu? Powstała w wyniku rewolucji islamskiej z 1979 roku, która obaliła szacha Mohammada Rezę Pahlawiego. Jej twórca, ajatollah Ruhollah Chomeini, oparł ustrój na doktrynie velayat-e faqeh, czyli „opieki jurysty”, przyznającej duchownym władzę polityczną.
Dlaczego rok 1953 jest tak ważny dla relacji Iranu z USA? W 1953 roku brytyjski MI6 i amerykańska CIA zorganizowały zamach stanu, który obalił premiera Mossadegha po nacjonalizacji irańskiej ropy. Wydarzenie to stało się trwałym źródłem irańskiej nieufności wobec Zachodu, a zwłaszcza Stanów Zjednoczonych.
Jak zakończyła się wojna USA z Iranem? Wojna, rozpoczęta 28 lutego 2026 roku atakami USA i Izraela, w których zginął Ali Chamenei, zakończyła się 17 czerwca podpisaniem czternastopunktowego memorandum. Na jego podstawie miało zostać wynegocjowane docelowe porozumienie, a w analizie Nowego Ładu dokument ten oceniono jako sukces Iranu.
Czy irańska opozycja ma realne poparcie w kraju? Według analizy opublikowanej w Nowym Ładzie najbardziej znane środowiska opozycyjne, takie jak Reza Pahlawi czy MEK, mają ograniczoną wiarygodność wśród Irańczyków, m.in. z powodu powiązań z obcymi wywiadami i historii współpracy z wrogami Iranu.
Dlaczego konflikt Iran–USA ma znaczenie dla Polski? Według autorów Nowego Ładu wojna podnosi ceny energii i nawozów, wzmacnia pokusę normalizacji relacji z Rosją w części państw UE oraz drenuje zapasy amerykańskich rakiet obrony powietrznej, co osłabia odstraszanie na wschodniej flance NATO.