Przejdź do treści Przejdź do ustawień zgody na cookies

Państwo formą życia? Synteza narodowo-państwowa z innej perspektywy

„Ani czysty popęd, ani abstrakcyjne prawo, ale synteza obu. Czyste światło prawa musi zostać załamane w narodowym temperamencie jak w atmosferze i tak załamane pojawić się na swym miejscu w historii”; „Naród i państwo żyją jak dwoje małżonków, którzy rozwinęli się i zrośli w jedną całość – ale warunkiem tego jest pierwotna i odwieczna różnica w ich istocie” – pisał w 1916 r. szwedzki geograf i politolog Rudolf Kjellén. Jak się przekonamy, ojciec geopolityki sformułował bowiem całkiem przemyślaną, trafiającą do wyobraźni wizję syntezy narodowo-państwowej.

Kim był Kjellén?

Urodzony w 1864 r. Rudolf Kjellén (właściwie Johan Rudolf Kjellén) był szwedzkim politykiem – między innymi posłem bloku konserwatywnego do Riksdagu, zaangażowanym w reformy prawa wyborczego. W Polsce znany jest przede wszystkim jako ten, który wprowadził do obiegu termin „geopolityka” – istotniejsze jednak będzie dla nas to, że Kjellénowi przypisuje się także ojcostwo biopolityki. Ta z kolei wielu nie kojarzy się dziś najlepiej – wszak łatwo o jej skojarzenie z praktykami znanymi z III Rzeszy.

Tymczasem Kjellénowi nie chodziło nigdy o kult rasy jako takiej – choć był człowiekiem swoich czasów, odległy był mu rasizm w ujęciu takim jak hitlerowskie. Punktem odniesienia był bowiem dla Kjelléna naród – nawet jeśli dystansował się on od skrajnie ujętych form nacjonalizmu. Ba, Szwed uznawał nawet rasy mieszane za doskonalsze od jednorodnych, podobnie zresztą jak nasz Jan Ludwik Popławski.

W ogóle polskiemu czytelnikowi wywody ojca geopolityki – choć bardziej konsekwentne i dalej idące – skojarzyć się mogą z piśmiennictwem części narodowych demokratów. By nie szukać daleko – na pewnym etapie swoich rozważań, szczególnie po podróży do Japonii, do wniosków podobnych co Kjellén dochodził równolatek Szweda – Roman Dmowski. Krytykując w Podstawach polityki polskiej (1905) europejski indywidualizm, zdawał się Dmowski na niezależne od woli, zakorzenione głęboko w duszy instynkty narodowe. Lider endecji, piszący w afirmatywnym tonie, że Japończyk idzie przez życie bardziej jako cząstka społeczeństwa niż jako jednostka – wpisywał się doskonale w nurt, którego jednym z najgłośniejszych przedstawicieli był Kjellén.

Wiąże się oczywiście ów tok myślenia z pewną tendencją do usprawiedliwiania przemocy – jeśli ta służyć ma narodowym celom. Wszak ojczyzna, jej prawa do rozwoju i ekspansji to wartości nieporównanie wyższe niż liberalne idee czy suchy przepis prawny: „Państwo jest ważniejsze niż jego konstytucja” – stwierdzał sam Kjellén, ale przecież i Dmowski z pewnością by temu stwierdzeniu przyklasnął. Szacunek dla prawa, charakteryzujący obu mężów stanu – geopolityków i szczerych narodowców – nie determinował ich priorytetów. Tutaj postarajmy się jednak zagłębić w inną płaszczyznę poglądów Kjelléna – choć analogie z polskim nacjonalizmem dalej będą nietrudne do wychwycenia.

Dom Ludu: między konserwatyzmem a socjaldemokracją?

Nie będziemy się tu koncentrować nad jego konceptami geopolitycznymi, nad jego nacechowaną germanofilią – a więc nam odległą – orientacją polityczną. Zagadnień biopolityki w tekście dotkniemy, ale dość wybiórczo. Interesować nas będzie to, co w spuściźnie Kjelléna wydaje się nam dziś najcelniejsze – uchwycenie przezeń dziejowych dróg rozwoju pojęć narodu i państwa, które to u progu ery nowoczesnej zaczęły się ze sobą splatać. Efektem tego zbliżenia stały się nacjonalizm i państwo narodowe.

Znamienne w tym kontekście wydaje się, że to narodowy konserwatysta Kjellén był autorem hasła Folkhemmet – „Domu Ludu”, które krótko później, bo już w latach 20. wzięła na sztandary szwedzka socjaldemokracja. „Dom Ludu miał być domem, w którym różnice klasowe nie mają znaczenia. Folkhemmet był tym samym co naród, był domem narodu. Jednego narodu – szwedzkiego” – pisze Wiktoria Michałkiewicz w dość naiwnym, choć pełnym ciekawostek reportażu Kraj nie dla wszystkich. O szwedzkim nacjonalizmie. Nie dziwi zresztą, że we współczesnej Szwecji hasła „Domu Ludu” nie podejmuje już sprana dawno temu z instynktów wspólnotowych Socialdemokraterna – w czasach premierów Pera Albina Hanssona czy Tage Erlandera tyleż socjalistyczna co solidarystyczna. Wprost o Folkhemmet nieustanniemówią za to Szwedzcy Demokraci (Sverigedemokraterna) – a więc partia nacjonalistyczna, a przynajmniej narodowo-populistyczna.

Znamienne w tym kontekście wydaje się jeszcze coś innego – Kjellén był pierwszym Szwedem, który posługiwał się znaną nam dobrze zbitką pojęciową „narodowy socjalizm”. Asekuracyjnie tu jednak zaznaczmy: bliżej byłoby tu do narodowego socjalizmu francuskiego konserwatywnego nacjonalisty Maurice’a Barrèsa niż do zwyrodniałych konceptów Adolfa Hitlera i jego popleczników.

Wracając jednak do Folkhemmet – można byłoby tu chyba powiedzieć, że historia zatoczyła koło: hasło konserwatywnego nacjonalisty wróciło na prawicę – choć już zupełnie inną prawicę niż ta funkcjonująca przed wiekiem. A może jednak zawsze chodziło o to samo, szyldy partyjne i oś prawica-lewica już wówczas pełniły zaś funkcję wtórną wobec znanego nam dziś sporu nacjonalistów i kosmopolitów? Wszak jeszcze w latach 50. hołubiony przez socjaldemokratów (także współczesnych) Tage Erlander potrafił powoływać się na wyklinaną dziś powszechnie kategorię jednolitości rasowej jako istotnego dobra charakteryzującego ówczesną Szwecję – jedną z tych wartości, która zapewnia Szwedom bezpieczeństwo.

Chodzi więc o wspólnotę chronioną przez państwo narodowe. O narodowy solidaryzm – o naród rozumiany jako rodzina rodzin – formułowany w kontrze zarówno wobec idei walki klas, jak i wyzysku ubogich przez uprzywilejowanych. Jak widział kategorie narodu i państwa oraz związki między nimi Rudolf Kjellén? Postarajmy się przytoczyć tu niektóre założenia jego wywodu – za pomocą możliwie obfitych cytatów, wszak barwny język metafor ówczesnego organicyzmu jest chyba jednym z najlepszych znamion toku myślenia przedstawicieli tego nurtu. Za najistotniejszy materiał źródłowy będzie nam tu służyć najważniejsze dzieło Kjelléna: Państwo jako żywy organizm (1916), przełożone przed kilku laty na język polski przez wydawnictwo Zona Zero.

Państwo vs. naród?

Kjellén jest jednym z wybitniejszych przedstawicieli organicyzmu. Mimo że wśród prekursorów tego trendu znajdziemy liberałów, jak choćby samego Herberta Spencera, nie ulega wątpliwości, że prąd ów miał konotacje antyliberalne – bardzo łatwo było, przyjmując jego założenia, znaleźć się na antypodach indywidualizmu. Kjellén odrzuca więc sam koncept budowy państwa na podstawie prymatu praw jednostki – jednostka jest narzędziem, a nie podmiotem historii, jak chcieliby liberałowie. Mamy tu negację liberalnego ujęcia polityki i w ogóle konceptu umowy społecznej, jako opartej – przynajmniej w potocznym ujęciu – na woli jednostek. Wolność jednostki jest w dłuższej perspektywie złudzeniem – jej wybory w rzeczywistości determinują instynkty wspólnotowe. „Członkowie zbiorowości mogli mieć indywidualne plany i odznaczać się ruchliwością, która polegała także na opuszczaniu terytorium i pracy poza jego granicami. Nie zmieniało to jednak stosunku tego, co realne, do tego, co iluzoryczne. Życie zbiorowe pozostawało realne, podczas gdy indywidualna wolność stanowiła sferę podporządkowanej instynktom iluzji […]” – pisze prof. Agnieszka Nogal w jednym z ciekawszych polskojęzycznych opracowań myśli Kjelléna.

Scjentysta okazuje się przy tym nieodrodnym spadkobiercą romantyków – jest oczywiście Kjellén zwolennikiem definiowania narodu jako wspólnoty pokoleń żywych, jeszcze nienarodzonych i martwych. „Dzisiejsi mieszkańcy Szwecji to nie naród, a jedynie ostatnie pokolenie Szwedów”, a demokracja wyraża wolę jedynie obecnego pokolenia – odwołanie do opinii społeczeństwa nie stanowi więc pytania o prawdziwą wolę narodu: „Społeczeństwo jest ostatnim pokoleniem w życiu narodu, w którym zmieniają się zainteresowania i idee, podczas gdy naród jest ciągłym łącznikiem między pokoleniami. Nie da się jednak zaprzeczyć, że to żyjące pokolenie nigdy nie może całkowicie uwolnić się od elementarnych sił natury i ducha narodu”.

Ta ponadpokoleniowa wspólnota przez wieki rozwijała się może nie w opozycji do państwa – Kjellén właściwie krytykuje popularny pogląd przeciwstawiający sobie obie wartości – ale na pewno podążała innymi ścieżkami. Trajektoria rozwoju cywilizacji jednak prowadzi do splecenia się obu tendencji. Owocem przemian zachodzących w toku dziejów Europy jest synteza: nowoczesne państwo jawi mu się jako symbioza ciała (terytorium) i duszy (naród) – do wątku za chwilę wrócimy. Istotne w tym miejscu jest, że stwierdzenie Kjelléna, iż sam „upływ czasu” zdezaktualizował koncept antagonizmu państwa i społeczeństwa. Przeznaczeniem ich obu jest jedność.

Pisze Kjellén: „ani czysty popęd, ani abstrakcyjne prawo, ale synteza obu. Czyste światło prawa musi zostać załamane w narodowym temperamencie jak w atmosferze i tak załamane pojawić się na swym miejscu w historii”. I jeszcze jedna kjellénowska metafora: „naród i państwo żyją jak dwoje małżonków, którzy rozwinęli się i zrośli w jedną całość – ale warunkiem tego jest pierwotna i odwieczna różnica w ich istocie”. A jak umiejscowić tę syntezę w czasie?  

Naród i państwo – z różnych źródeł ku jedności

W swoim wywodzie Szwed opisuje dzieje organizmu narodowego – od połączonego więzami krwi społeczeństwa rodowego, przez terytorialną wspólnotę gminną, społeczeństwo stanowe, a następnie obywatelskie, będące owocem przemian zapoczątkowanych przez rewolucję francuską. Co istotne, Kjellén wierzy, że żyje w przededniu powstania nowej wspólnoty – która dowartościuje organiczny wymiar narodu, zniesie wreszcie błędy atomistycznej, liberalnej koncepcji budowy państwa na podstawie jednostki.

Podkreślmy raz jeszcze: Kjellén nie uważa więc bynajmniej, że naród jest niezmienny w czasie – podlega on ewolucji, poczucie narodowe się w nim pogłębia. By jednak „wyzwolić jego wolę i świadomość” muszą zajść pewne okoliczności. Jak pisał Szwed: „Musimy zauważyć, że narody, podobnie jak małe dzieci, przez długi czas nie zdają sobie sprawy ze swego istnienia. Poszczególni jego członkowie nadal mieszkają w swoich rodzinnych klanach, wioskach i nie czują się związani z innymi w takim stopniu, aby to uczucie stało się szczególnym źródłem mocy. Ale w końcu okazuje się, że solidarność staje się tak silna w ich duszach – a to doświadczenie może nadejść nagle – że zaczyna przeważać. Przypomina to ładunek elektryczny, długo zbierany, który w pewnej chwili wyładowuje się, lub iskrę, która zapala płomień”.

Kjellén dodaje, że dzieje się to przeważnie w toku bojów z innym etnosem. Wszak „naród musi sam siebie poznać”, tak jak Francuzi w trakcie wojny stuletniej czy – to mniej znany w Polsce przypadek – Szwedzi w trakcie powstania Engelbrekta przeciw panowaniu duńskiemu, również w XV w. Nietrudno wskazać inne tego typu przypadki – choćby najbliższe nam z pewnością wojny o zjednoczenie Polski na przełomie XIII i XIV w., gdy – zdaniem wielu – po raz pierwszy mieliśmy do czynienia z uformowaną polską świadomością narodową.

Siła poczucia narodowego w czasach dawniejszych zdaniem Kjelléna przeważnie istniała jednak raczej „potencjalnie” – nie determinowało ono faktycznie porządku politycznego. Nie istniały jeszcze narzędzia mogące uczynić fakt poczucia narodowego powszechnym, jednostajnym, reprodukowanym przez każdą kolejną generację. „Dopiero w naszych czasach, w czasach szkół powszechnych, gazet, kolei żelaznej i powszechnego obowiązku wojskowego mogło się całkowicie wyzwolić” – pisze geograf. „Zasada narodowości zyskuje rzeczywistą i mocną gwarancję nie we własnych siłach, lecz z tego powodu, że łączy się z inną, ważną i nie mniej wartościową siłą. Tym przeciwnym prądem jest dążenie państwa do żywej, zmysłowej treści. Tak jak płynie on od narodu do państwa – […], tak płynie ten prąd również od państwa do narodu. W tym związku to z inicjatywy narodu narodowość zamienia się w lojalność. Jednak to państwo jest tutaj głównym, przewodnim elementem. Ten prąd płynie w przeciwnym kierunku. Lecz oba prowadzą ku temu samemu celowi: ku narodowości, w której lud i naród scalają się w tej samej przestrzeni, pod tą samą państwową ochroną” – czytamy dalej.

Jak uważał Szwed, ostatecznie nie ma już różnic między „narodem państwowym” a „narodem kulturowym” – jedno w końcu pokrywa się z drugim. Synteza narodu i państwa staje się koniecznością – choć oba te pojęcia wcześniej „szły przez historię odrębnymi drogami, szukając się nawzajem”. Naród daje „szukającemu duszy” państwu „pulsujące życie zmysłowe” – samemu otrzymując ramy, w których może się realizować. Tak więc państwo „urosło i nabrało ciała, jakby jego prawny szkielet obrósł społecznym ciałem i wypełnił je krwią”. Państwo narodowe przestaje być abstrakcją prawną – zostaje wypełnione treścią: „Odkąd odkryto istotę narodu, państwo nie może już mieć żadnego innego źródła ani podstawy”.

Wraz z wejściem narodów europejskich na pewien poziom rozwoju – czemu towarzyszyła rozbudowa administracji, świadomości społecznej, ale i rozwój techniki – także życie wspólnotowe i organizacja państwa weszły na określony szczebel cywilizacyjny. Państwo i naród zbliżyły się – stało się możliwe ich zrośnięcie, głębsze niż dotychczas, choć może nie zawsze pełne. Naród stał się suwerenem – formą legitymizacji władzy w państwie, a państwo okazało się uprawnioną formą życia narodu, którą przecież wcześniej niekoniecznie bywało.

Nowoczesny naród i państwo narodowe stanowią więc zwieńczenie ewolucji form wspólnotowości w cywilizacji zachodniej – jej logiczne ukoronowanie. Nacjonalizm zaś jest nurtem, doktryną, ideologią – w zależności od wariantu i warunków – których celem jest realizacja tej syntezy.

Należałoby się tu jednak wystrzegać nadmiernego determinizmu – cechującego momentami Kjelléna i jemu podobnych – przecież trajektoria rozwoju ludzkości mogła przebiegać różnorako. Znamy też wiele projektów narodowych, które okazały się chybione. Trudno jednakże nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że istnieje pewna logika biegu dziejów w tym zakresie: nie musiało więc tak być – ale nie powinno nas zaskakiwać to, że w toku kształtowania się nowoczesnego ładu, w toku przemian cywilizacyjnych doszło do polityzacji mas. W trakcie zaś tychże procesów z jednej strony rosła rola państwa, wraz z jego aparatem, administracją – z drugiej zaś ciężaru nabierało zjawisko narodu. Oba te czynniki zazębiały się ze sobą – coś musiało wypełnić państwa organiczną treścią i to naród był treścią najbardziej odpowiednią. W tym sensie był to proces naturalny – logiczny, zgodny z biegiem rozwoju cywilizacji ludzkiej, i dlatego też nie dziwi zupełnie przewaga, jaką państwa oparte na zasadzie narodowej zyskały w nowoczesnym świecie nad tworami ponadnarodowymi, nad archaicznymi imperiami. Trudno nie zgodzić się tu więc z Kjellénem.

Synteza rewolucji i reakcji

Sama demokracja zaś „nie powinna być ostatnim słowem w historii” – pamiętamy, że zdaniem Kjelléna Europa stoi w przededniu przemian niesionych przez idee stojące w opozycji do zasad roku 1789. Co ważne jednak – ta opozycyjność nie oznacza prostej negacji. A więc na przykład powszechne prawo wyborcze nie jest błędem – bo naród powinien ponosić bezpośrednią współodpowiedzialność za państwo. Należałoby jednak uwzględnić w systemie wyborczym różnorodność społeczeństwa – uważa Szwed. Nie neguje ów konserwatysta dorobku przemian XIX w. – część z nich po prostu była uprawniona, była krokiem w dobrym kierunku – ale też domaga się nowej syntezy. Takiej, gdzie wolność zostanie zrównoważona przez porządek: „Teraźniejszość obecnie potrzebuje i oczekuje takiej przemiany, odwrócenia idei z 1789 roku w stronę nowej gwiazdy z 1914 roku, zimnej, ale jasnej gwiazdy obowiązku, porządku i sprawiedliwości” – a „nawrócony nie odrzuca wszystkiego, co dobre w świecie, który rządził nim do tej pory”.

Niezależność kosztuje

Ten tekst powstał dzięki czytelnikom, którzy nas wspierają. Dołącz do nich.

Zapłacisz:BLIKGoogle PayVisaMastercard+ przelew

Dziękujemy za wsparcie!

I jeszcze jeden, obszerniejszy fragment: „Łaknęliśmy i pragnęliśmy porządku w naszych wyzwolonych społeczeństwach i duszach, łaknęliśmy i pragnęliśmy w takim samym stopniu, jak ludzie z 1789 roku, w ich sytuacji, łaknęli wolności. Oni cierpieli z powodu absolutyzmu, my cierpimy z powodu «wolności». Czas ma do dyspozycji wiele lekarstw na różne dolegliwości epoki. Ale wezwać do większej wolności w czasach, które cierpią z powodu zbyt wielkiej wolności, oznacza, praktycznie i moralnie, tyle, co wezwać alkoholika do przyjmowania większej ilości alkoholu, aby wyleczyć konsekwencje jego alkoholizmu!”.

W początkowych partiach tekstu wspominaliśmy o zbieżnościach ujęć Kjelléna i Dmowskiego – interesujące, że również w sprawie oceny dorobku rewolucji mieli dość podobne, zniuansowane poglądy.

Umiejscowić rewolucję w tradycji?

Nacjonalizm jawi się więc jako obrońca owoców rewolucji XVIII- i XIX-wiecznych – których skutkiem było wejście narodów na wyższy poziom rozwoju – ale przecież nie wszystkich owoców. Odrzuca owoce liberalne, indywidualistyczne, stanowiące podłoże dla atomizacji społecznej – bo przecież dąży on do pogłębiania więzów wspólnotowych. W samych przemianach demokratyzacyjnych widzi nie zerwanie, ale kontynuację podstawowych procesów rozwojowych wspólnot narodowych. W przypadku rewolucji mówimy tu o swego rodzaju ich przyspieszeniu – akceleracji.

Akceleracji zapewne niezbędnej – bo przecież twierdzenie, że bez gwałtowności rewolucyjnych przemian warstwy posiadające zgodziłyby się na zrównanie z plebejuszami jest irracjonalne. Mamy tu więc ciągłość rozwoju poprzez zerwanie z pewnymi przeżytymi formami. Nowoczesna tożsamość narodowa jest z jednej strony „konstruowana” przez elity i nowoczesne państwo, ale z drugiej naturalnie wyrasta z korzeni – jej współczesna forma jest uprawnioną kontynuacją dawnych wspólnot, zarówno etnicznych, jak i politycznych. I ta „naturalność” jest przyczyną jej powodzenia. Tożsamość narodowa jest dziś tak silna, gdyż bazuje na głęboko zinternalizowanym poczuciu naturalności oraz odwieczności narodu – pisał twórca etnosymbolizmu Anthony D. Smith. Państwo zaś – jeśli chce oprzeć się na trwałej podstawie – musi legitymizować swoje istnienie tym poczuciem, musi być państwem narodowym.

Zapewne trudno bronić dziś całokształtu dorobku Kjelléna. Nie tyle nawet z uwagi na występujące skojarzenia jego toku myślenia z kalkami nazistowskimi – obsesje zostawmy liberałom – ile z potrzeby krytyki radykalnej formy determinizmu, niedostatecznie uwzględniającej w życiu zarówno wspólnot, jak i jednostek czynniki takie jak choćby wola. Trudno jednak oprzeć się stwierdzeniu, że w kjellénowskim ujęciu relacji państwa i narodu oraz dziejowego splatania się tendencji znamionujących oba pojęcia – tkwi głęboka prawda.

Bibliografia

R. Dmowski, Podstawy polityki polskiej, „Przegląd Wszechpolski” 1905.

J.R. Kjellén, Państwo jako żywy organizm i inne teksty, przeł. K. Zmyśliński i T. Zmyśliński, Warszawa 2021.

W. Michałkiewicz, Kraj nie dla wszystkich. O szwedzkim nacjonalizmie, Poznań 2020.

A. Nogal, Narodziny biopolityki i kryzys praw człowieka. Obrona praktycznej racjonalności jako podstawy prawa, Warszawa 2023.

Niezależność kosztuje

Nie mamy reklamodawców ani właściciela, który nam płaci. Ten tekst jest otwarty dla wszystkich dzięki czytelnikom, którzy dorzucają się do kolejnych.

Dziękujemy za wsparcie!

Jakub Siemiątkowski

Redaktor „Polityki Narodowej”. Interesuje się historią nacjonalizmu i zagadnieniami związanym z Europą Środkowo-Wschodnią.

Wszystkie teksty autora →

Dostosuj preferencje dotyczące zgody

Używamy plików cookie, aby pomóc użytkownikom w sprawnej nawigacji i wykonywaniu określonych funkcji. Szczegółowe informacje na temat wszystkich plików cookie odpowiadających poszczególnym kategoriom zgody znajdują się poniżej.

Pliki cookie sklasyfikowane jako „niezbędne” są przechowywane w przeglądarce użytkownika, ponieważ są niezbędne do włączenia podstawowych funkcji witryny.

Korzystamy również z plików cookie innych firm, które pomagają nam analizować sposób korzystania ze strony przez użytkowników, a także przechowywać preferencje użytkownika i odtwarzać osadzone multimedia zewnętrzne (YouTube, Spotify). Tego typu pliki cookie będą przechowywane w przeglądarce tylko za uprzednią zgodą użytkownika.

Można włączyć lub wyłączyć niektóre lub wszystkie te pliki cookie, ale wyłączenie niektórych z nich może wpłynąć na jakość przeglądania.

Niezbędne pliki cookie mają kluczowe znaczenie dla podstawowych funkcji witryny i witryna nie będzie działać w zamierzony sposób bez nich.Te pliki cookie nie przechowują żadnych danych umożliwiających identyfikację osoby.

Funkcjonalne pliki cookie pomagają wykonywać pewne funkcje, takie jak udostępnianie zawartości witryny na platformach mediów społecznościowych, zbieranie informacji zwrotnych i inne funkcje stron trzecich.

Analityczne pliki cookie służą do zrozumienia, w jaki sposób użytkownicy wchodzą w interakcję z witryną. Te pliki cookie pomagają dostarczać informacje o metrykach liczby odwiedzających, współczynniku odrzuceń, źródle ruchu itp.

Wydajnościowe pliki cookie służą do zrozumienia i analizy kluczowych wskaźników wydajności witryny, co pomaga zapewnić lepsze wrażenia użytkownika dla odwiedzających.

Reklamowe pliki cookie służą do dostarczania użytkownikom spersonalizowanych reklam w oparciu o strony, które odwiedzili wcześniej, oraz do analizowania skuteczności kampanii reklamowej.

Zapisz się do klubu

Dziękujemy! Zgłoszenie dotarło. Skontaktujemy się z Tobą e-mailem.