Przejdź do ustawień zgody na cookies Przejdź do treści

Bractwo Muzułmańskie – sunnicka rewolucja konserwatywna (cz. II)

„Bracia Muzułmanie wierzą (…), że islam, jako religia uniwersalna, rządzi wszystkimi ludzkimi sprawami, stosuje się do wszystkich narodów i ludów, w każdym czasie i miejscu” – twierdzi lider Bractwa – Hassan Al-Banna.

Bractwo Muzułmańskie – rozwój, struktura, organizacja

Bractwo Muzułmańskie (zwane dalej BM) od momentu powstania rozwijało się bardzo dynamicznie. Zaczęło się od zaledwie siedmiu osób. Pierwsze grupy powstały w miejscach, gdzie stacjonowały na stałe wojska brytyjskie, a zatem najbardziej odczuwalna była penetracja polityczna Zachodu, a mianowicie w Al-Ismai’ilijji, Port Saidzie i Suezie. Właśnie w Al-Imsai’ilijji w 1930 roku utworzono pierwszą siedzibę BM, przy której powstały meczet, klub i szkoła dla chłopców. W roku 1932 Al-Banna przeniósł się do Kairu, gdzie działało Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej pod komendą jego brata – Abd ar-Rahmana. Wspomniane Towarzystwo de facto stało się po prostu kairskim oddziałem BM. Po tym tempo rozwoju ruszyło z dużym impetem – w 1933 roku istniało piętnaście komórek BM funkcjonujących we wszystkich większych miastem Egiptu. W 1940 roku było ich już pięćset, a w roku 1949 – dwa tysiące (sic!). W swoim okresie szczytowym (1946-1949) BM liczyło już ok. sześciuset tysięcy członków.

Zasady organizacji przyjęto w 1935 roku na Trzeciej Konferencji BM. Wprowadzono czterostopniowe członkostwo. Pierwszym stopniem był asystent, drugim – członek, trzecim – aktywista, czwartym – bojownik. Ostatni stopień zachowany był jedynie dla wybranych, najbardziej oddanych. Po roku 1945 czterostopniowe członkostwo zostało zniesione, a na jego miejsce wprowadzono sześciomiesięczny okres próbny, po przejściu którego kandydat stawał się pełnoprawnym członkiem („aktywistą”). Aby przystąpić do BM, koniecznie należało spełnić określone punkty: a) być muzułmaninem, b) być pełnoletnim, c) mieć nieposzlakowaną opinię, d) akceptować zasady BM, e) zadeklarować chęć działania i płacić składki, f) mieć pozytywną opinię kilku obecnych członków Stowarzyszenia.

BM otwarte było niemal dla wszystkich, tzn. nie narzucano jednej jedynie słusznej interpretacji Koranu i sunny, nie potępiano szyizmu, jednakże trzymano się ściśle ortodoksji. Ponadto od każdego członka wymagano bezwzględnego posłuszeństwa i lojalności wobec Głównego Przewodnika.

Na czele Bractwa stał Główny Przewodnik (Al-Murszid al-Amm), który miał zwierzchność nad Głównym Biurem Orientacji i Zgromadzeniem Ogólnym[1]     Zwany również Komitetem Założycielskim lub Radą Naczelną. – dwoma głównymi organami BM. Drugi z nich zbierał się raz w roku w celu przeglądu sytuacji Bractwa, omówienia kwestii budżetu i wyboru nowych członków. To właśnie spośród członków Zgromadzenia wybierano Głównego Przewodnika. Główne Biuro Orientacji z kolei pełniło rolę głównego organu między sesjami Zgromadzenia Ogólnego. Działało ono w sposób przypominający lożę masońską. Dwunastoosobowe gremium obierano w tajnych wyborach przez Zgromadzenie Ogólne… teoretycznie. W praktyce decydował Al-Banna[2]     J. Zdanowski, Bracia muzułmanie i inni, Szczecin 1986, s. 61..  Od codziennej działalności bieżącej był natomiast Główny Ośrodek.

Pod zarządem Głównego Biura Orientacji znajdowały się komitety: finansowy, polityczny, prawny, statystyczny, techniczny, opinii prawnych (fatw) oraz sekcje do spraw: propagandy, robotników, chłopów, rodzin (miast), studentów, łączności ze światem muzułmańskim, szkolenia, wolnych zawodów, prasy i przekładu oraz Sióstr Muzułmanek[3]     Tamże, s. 64..

W terenie członkowie BM zgrupowani byli w tzw. gałęzie obejmujące wszystkich członków na danym mieście, prowincji czy dzielnicy większego miasta. Każda z gałęzi musiała podporządkowywać się linii ideologicznej, wytyczonej przez Głównego Przewodnika, niemniej każda z nich cieszyła się dużym stopniem autonomii. Najmniejszą jednostką terenową była rodzina licząca 5-10 członków. Każda miała własnego przywódcę. Cztery rodziny tworzyły klan, pięć klanów tworzyło grupę, pięć grup tworzyło batalion. W późniejszym czasie zmieniono ową strukturę, oddzielając bataliony od struktury „rodzinnej” i organizując je całkowicie odrębnie, gdyż miały one być w założeniu grupami paramilitarnymi, co pociągało za sobą niechcianą uwagę władz państwowych. W każdej rodzinie, w założeniu, panować miał duch pełnego zaufania. Według Al-Banny każda rodzina opierać się miała na trzech zasadach: poznaniu się, wzajemnym rozumieniu i współodpowiedzialności. Wszyscy członkowie mieli sobie wzajemnie pomagać i wspierać się, utrwalać więzi braterskie, być prawi, jak również propagować idee BM[4]     Tamże, s. 63..

Al-Banna zastosował w ramach BM nazewnictwo w stylu militarnym – członków BM nazwał „żołnierzami islamu”, „żołnierzami Boga” lub „armią zbawienia”. Centralną rolę w etosie Stowarzyszenia zajmowała waleczność i gotowość do męczeństwa. Rocznice wielkich zwycięstw islamu były uroczyście obchodzone. Dżihad uważano za bezwzględny obowiązek każdego muzułmanina i stawiany był na równi z pięcioma filarami islamu (wyznania wiary, modlitwy, jałmużny, postu i pielgrzymki do Mekki).

Dla Al-Banny dżihad miał dwa znaczenia. Po pierwsze oznaczał wysiłek intelektualny mający na celu obronę religii i Stowarzyszenia. Po drugie oznaczał dosłowną walkę fizyczną i – w domyśle – sugerował gotowość każdego członka BM do poświęcenia własnego życia. Istotny wpływ na poglądy Al-Banny miał trzynastowieczny teolog Ahmad Ibn Tajmijja, który twierdził, iż ten, kto nie jest gotowy do walki w obronie islamu, nie jest muzułmaninem. Dżihad uważany był za obowiązek każdego pojedynczego muzułmanina, jak również obowiązek społeczności muzułmanów jako całości. Śmierć dla sprawy uważana była za zaszczyt i stawiała takowego muzułmanina na równi z innymi świętymi męczennikami islamu. Była to droga do wiecznej chwały.

Trzeba jednocześnie podkreślić, że działalność terrorystyczna zdecydowanie nie znajdowała się u podstaw ideowych BM. Cytując samego Al-Bannę: „Wiele osób pyta: czy Bracia Muzułmanie zamierzają używać siły, aby osiągnąć swoje cele? Czy Bracia Muzułmanie myślą o ogólnej rewolucji przeciwko porządkowi społecznemu i politycznemu w Egipcie? Odpowiadam na to, że Bracia Muzułmanie użyją siły jedynie ostatecznie, i dopiero potem, kiedy wiara i jedność zostaną już wprowadzone. Lecz jeśli używają siły, czynią to w sposób honorowy i szczery i dają przedtem ostrzeżenia…[5]     G. Chaliand, A. Blin, Historia terroryzmu. Od starożytności do Da’isz., Warszawa 2020, s. 520.”.

CZYTAJ TAKŻE: Bractwo Muzułmańskie – sunnicka rewolucja konserwatywna (cz. I)

Tworzenie „nowego społeczeństwa”

Głównym celem BM była reforma społeczeństwa egipskiego, a także islamskiego. Al-Banna wierzył, iż przyczyną względnego zacofania społeczności muzułmańskiej było odejście od prawdziwej wiary, a jedynym rozwiązaniem obecnego kryzysu był powrót do prawdziwego islamu. Al-Banna próbował przekonać władze państwowe do swych racji. W tymże celu wysłał w 1936 roku list do ówczesnego króla Egiptu – Faruka i premiera Mustafy an-Nahhasa Paszy zatytułowany Ku światłu (Nahwa an-nur), w którym argumentował za wyższością drogi islamu nad drogą Zachodu. W roku 1938 z kolei wysłał kolejny list, żądając rozwiązania wszystkich partii politycznych (sic!). Były to według niego twory sztuczne i zajęte realizacją wyłącznie swoimi partykularnymi celami, a interes całości społeczeństwa nie był dla nich priorytetem. Żądał on również w jeszcze kolejnym liście, aby umacnianie były więzy z innymi krajami muzułmańskimi. Jak nietrudno się domyśleć, listy te nie spotkały się z entuzjastycznym odzewem ze strony władz państwowych. W związku z tym uwaga BM skierowała się w stronę budowy własnego, autentycznie islamskiego, społeczeństwa[6]     J. Zdanowski, dz. cyt., s. 67..

Jak podkreślał Al-Banna: „Wierzymy, że doktryny i nauki islamu są uniwersalne i rządzą sprawami ludzi w świecie tym i przyszłym. Ci, którzy wierzą, że te doktryny i te nauki stosują się jedynie do kwestii duchowych i do kultu religijnego, są w błędzie, gdyż islam jest jednocześnie religią i państwem, duchem i pracą, Księgą i ostrzem[7]     G. Chaliand, A. Blin, dz. cyt., s. 520.”.

Dla BM islam był doktryną całościową, nie tylko duchową. Z tego też względu w celu budowy idealnego społeczeństwa zakazane było oddawanie dzieci do szkół, których program nauczania był niezgodny z autentycznym duchem islamu. Ponadto wszystkie czasopisma, gazety, wydawnictwa, których linia była sprzeczna z zasadami islamu, miały być bojkotowane. Istotne było jednak to, że działalność reformatorska BM nie kończyła się wyłącznie na negacji. Otóż Bractwo utworzyło własne przedszkola i szkoły[8]     W roku 1948 każda z dwóch tysięcy „rodzin” BM miała do dyspozycji co najmniej jedną szkołę. funkcjonujące najczęściej przy meczetach Stowarzyszenia. Dbano również o rozwój fizyczny młodzieży, za który odpowiedzialni byli oficerowie rezerwy będący członkami Bractwa. Każda „gałąź” miała swoją grupę skautów. W rezultacie BM miało pod koniec lat 40. XX wieku najsilniejszy ruch młodzieżowy (ok. 40 tys. członków). Oprócz tego budowano kliniki i szpitale.

Bractwo miało dodatkowo własny organ prasowy – tygodnik Czasopismo Braci Muzułmanów (Madżallat al-Ichwan al-Muslimin), którego pierwszy numer ukazał się w 1933. Z kolei w roku 1935 BM przejęło popularne czasopismo Al-Manar. W 1947 roku utworzona została ponadto agencja reklamowa. Jakby tego było mało, zaczęto organizować również działalność gospodarczą, szczególnie na polu drobnej przedsiębiorczości. W 1938 roku powstała Spółka Przedsiębiorczości Muzułmańskiej w Kairze. Zajmowała się ona głównie produkcją cementu, naprawą lokomotyw i usługami transportowymi. Działalność ta była o tyle istotna, że owe czasy charakteryzowały się coraz większym rozwarstwieniem społecznym i dochodowym, w związku z czym każde dodatkowe miejsce pracy się liczyło. Zwłaszcza że spółki utworzone przez BM prowadzone były w duchu „islamskiego socjalizmu”, tzn. pracownicy byli jednocześnie udziałowcami[9]     J. Zdanowski, dz. cyt., s. 69.. Prawdziwym przełomem było jednak zbudowanie czegoś w rodzaju „nowego miasta”. W roku 1951 zaczęto budowę nowego osiedla w starej dzielnicy Kairu przeznaczonego dla około dwóch tysięcy rodzin.

OGLĄDAJ TAKŻE: Pojednanie Turcji i Egiptu. Wielki sojusz państw sunnickich? Dr Michał Lipa

Zakończenie

Bractwo Muzułmańskie stawało się z czasem coraz silniejsze, a jego wpływy coraz bardziej zauważalne. Wejście w obszar stricte polityczny był w związku z tym kwestią czasu. Doktryna BM była jednoznacznie integrystyczna. Sprowadzenie władzy państwowej na drogę autentycznego islamu było celem ostatecznym, choć oczywistym. Do tejże kwestii można było podejść zasadniczo na dwa sposoby: albo odgórnie, albo oddolnie. Al-Banna preferował drugi sposób – ewolucyjny. BM w jego pojęciu nie było grupą ani polityczną, ani terrorystyczną. Stowarzyszenie miało nieść przede wszystkim oświatę. I to właśnie edukowanie miało być podstawą reformy społecznej. Celem BM nie było zdobycie władzy, tylko odnowa społeczeństwa muzułmańskiego – w miarę możliwości bez wchodzenia w konflikt z władzą.

Rzeczywistość jednak okazała się nieco bardziej skomplikowana…


[1]     Zwany również Komitetem Założycielskim lub Radą Naczelną.

[2]     J. Zdanowski, Bracia muzułmanie i inni, Szczecin 1986, s. 61.

[3]     Tamże, s. 64.

[4]     Tamże, s. 63.

[5]     G. Chaliand, A. Blin, Historia terroryzmu. Od starożytności do Da’isz., Warszawa 2020, s. 520.

[6]     J. Zdanowski, dz. cyt., s. 67.

[7]     G. Chaliand, A. Blin, dz. cyt., s. 520.

[8]     W roku 1948 każda z dwóch tysięcy „rodzin” BM miała do dyspozycji co najmniej jedną szkołę.

[9]     J. Zdanowski, dz. cyt., s. 69.

Niezależność kosztuje

Nie mamy reklamodawców ani właściciela, który nam płaci. Ten tekst jest otwarty dla wszystkich dzięki czytelnikom, którzy dorzucają się do kolejnych.

Dziękujemy za wsparcie!

Paweł Bielawski

Doktor nauk o religii i kulturze, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania badawcze oscylują wokół politologii religii i historii idei (zwłaszcza ruchów radykalnych). W wolnych chwilach zajmuje się eksperymentami kulinarnymi, poceniem się na sali treningowej lub "eksploracją bezdroży".

Wszystkie teksty autora →

Dostosuj preferencje dotyczące zgody

Używamy plików cookie, aby pomóc użytkownikom w sprawnej nawigacji i wykonywaniu określonych funkcji. Szczegółowe informacje na temat wszystkich plików cookie odpowiadających poszczególnym kategoriom zgody znajdują się poniżej.

Pliki cookie sklasyfikowane jako „niezbędne” są przechowywane w przeglądarce użytkownika, ponieważ są niezbędne do włączenia podstawowych funkcji witryny.

Korzystamy również z plików cookie innych firm, które pomagają nam analizować sposób korzystania ze strony przez użytkowników, a także przechowywać preferencje użytkownika i odtwarzać osadzone multimedia zewnętrzne (YouTube, Spotify). Tego typu pliki cookie będą przechowywane w przeglądarce tylko za uprzednią zgodą użytkownika.

Można włączyć lub wyłączyć niektóre lub wszystkie te pliki cookie, ale wyłączenie niektórych z nich może wpłynąć na jakość przeglądania.

Niezbędne pliki cookie mają kluczowe znaczenie dla podstawowych funkcji witryny i witryna nie będzie działać w zamierzony sposób bez nich.Te pliki cookie nie przechowują żadnych danych umożliwiających identyfikację osoby.

Funkcjonalne pliki cookie pomagają wykonywać pewne funkcje, takie jak udostępnianie zawartości witryny na platformach mediów społecznościowych, zbieranie informacji zwrotnych i inne funkcje stron trzecich.

Analityczne pliki cookie służą do zrozumienia, w jaki sposób użytkownicy wchodzą w interakcję z witryną. Te pliki cookie pomagają dostarczać informacje o metrykach liczby odwiedzających, współczynniku odrzuceń, źródle ruchu itp.

Wydajnościowe pliki cookie służą do zrozumienia i analizy kluczowych wskaźników wydajności witryny, co pomaga zapewnić lepsze wrażenia użytkownika dla odwiedzających.

Reklamowe pliki cookie służą do dostarczania użytkownikom spersonalizowanych reklam w oparciu o strony, które odwiedzili wcześniej, oraz do analizowania skuteczności kampanii reklamowej.